– సంక్షేమం లక్ష్యమా రాజకీయ సాధనమా?
– అర్హుల గుర్తింపులో లోపాలెక్కడ?
– పారదర్శకత లేని అమలే అసలు సమస్య
గంజాయి శ్రీనివాస్ జనవరి18(మనప్రజాప్రతినిధి):
ప్రజా సంక్షేమ పథకాలు ఏ ప్రభుత్వమైనా ప్రజల కోసం చేపట్టే అత్యంత కీలకమైన చర్యలు. పేదరిక నిర్మూలన, సామాజిక భద్రత, ఆర్థిక అసమానతల తగ్గింపు వంటి మహత్తర లక్ష్యాలతో ఈ పథకాలు రూపొందించబడతాయి. పింఛన్లు, రేషన్ వ్యవస్థ, ఉచిత వైద్య సేవలు, గృహ నిర్మాణ పథకాలు, రైతు సహాయ పథకాలు, మహిళా సాధికారత కార్యక్రమాలు—ఇవన్నీ ప్రజల జీవితాల్లో భరోసా నింపాల్సినవే. కానీ వాస్తవ పరిస్థితిని గమనిస్తే, ఈ పథకాలు నిజంగా అవసరమైన వారికి చేరుతున్నాయా? అనే సందేహం రోజురోజుకూ బలపడుతోంది.సంక్షేమం అనేది ప్రభుత్వ దయ కాదు; అది ప్రజల హక్కు. అయితే ఆ హక్కు అందరికీ సమానంగా అందుతున్నదా అన్న ప్రశ్నకు స్పష్టమైన సమాధానం కనిపించడం లేదు. అనేక సందర్భాల్లో పథకాల రూపకల్పన బాగున్నా, అమలులో తీవ్రమైన లోపాలు బయటపడుతున్నాయి. అర్హతల నిర్ణయంలో స్పష్టత లేకపోవడం, రాజకీయ జోక్యం, అధికారుల నిర్లక్ష్యం వంటి కారణాల వల్ల నిజమైన పేదలు పక్కకు నెట్టబడుతున్నారు. అవసరం లేని వారు లబ్ధిదారులుగా మారడం వ్యవస్థపై ప్రజల విశ్వాసాన్ని దెబ్బతీస్తోంది.అర్హుల గుర్తింపు ప్రక్రియే మొదటి అడ్డంకిగా మారుతోంది. ఆదాయ సర్టిఫికెట్లు, కుల ధ్రువీకరణ పత్రాలు, నివాస రుజువులు వంటి పత్రాల కోసం పేద ప్రజలు కార్యాలయాల చుట్టూ తిరగాల్సిన పరిస్థితి ఉంది. చదువు లేని వారు, వృద్ధులు, గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలు ఈ ప్రక్రియలో మరింత ఇబ్బందులు పడుతున్నారు. ఒకవైపు అర్హులైనవారు పథకాలకు దూరమవుతుంటే, మరోవైపు పరిచయాలు, రాజకీయ అండ ఉన్నవారు సులభంగా లబ్ధిదారులుగా మారుతున్నారు.పారదర్శకత పెంచేందుకు డైరెక్ట్ బెనిఫిట్ ట్రాన్స్ఫర్, ఆధార్ అనుసంధానం వంటి విధానాలు తీసుకొచ్చారు. ఇవి సిద్ధాంతపరంగా మంచి నిర్ణయాలే అయినప్పటికీ, క్షేత్రస్థాయిలో అనేక సమస్యలు ఉన్నాయి. బ్యాంకు ఖాతాలు లేని వారు, సాంకేతిక పరిజ్ఞానం తెలియని వృద్ధులు, నెట్వర్క్ సమస్యలు ఎదుర్కొనే గ్రామీణ ప్రజలు ఈ విధానాల వల్ల లబ్ధి పొందలేకపోతున్నారు. పథకం ప్రకటించడమే సరిపోదు; అది చివరి వ్యక్తికి చేరే వరకు ప్రభుత్వ బాధ్యత కొనసాగాలి.సంక్షేమ పథకాలు ఎన్నికల కాలంలో రాజకీయ ఆయుధాలుగా మారుతున్నాయనే విమర్శలు కూడా తీవ్రంగా వినిపిస్తున్నాయి. ఎన్నికల ముందు కొత్త పథకాలు, పేర్ల మార్పులు, లబ్ధిదారుల జాబితాల సవరణలు సాధారణంగా కనిపిస్తున్నాయి. దీని వల్ల సంక్షేమం కంటే రాజకీయ లాభమే ప్రధానంగా మారుతోందన్న భావన ప్రజల్లో ఏర్పడుతోంది. దీర్ఘకాలిక అభివృద్ధి కంటే తాత్కాలిక లాభాలపై దృష్టి పెట్టడం భవిష్యత్ తరాలకు భారంగా మారే ప్రమాదం ఉంది.క్షేత్రస్థాయిలో అమలును పరిశీలిస్తే మరిన్ని సమస్యలు బయటపడుతున్నాయి. రేషన్ దుకాణాల్లో అక్రమాలు, గృహ పథకాలలో లంచాలు, ఉపాధి హామీ పథకాల్లో పనులు లేకపోయినా పేర్లు నమోదు కావడం వంటి ఉదాహరణలు అనేకం. ఫిర్యాదు వ్యవస్థలు ఉన్నప్పటికీ, అవి ప్రభావవంతంగా పనిచేయడం లేదన్న ఆరోపణలు ఉన్నాయి. ప్రజల సమస్యలకు తక్షణ పరిష్కారం లభించకపోవడం వల్ల అసంతృప్తి పెరుగుతోంది.ప్రజా సంక్షేమ పథకాల విజయానికి స్పష్టమైన మార్గదర్శకాలు అవసరం. మొదటిగా అర్హుల గుర్తింపులో ఖచ్చితత్వం ఉండాలి. రెండవది, అమలులో పూర్తి పారదర్శకత ఉండాలి. మూడవది, నిరంతర సామాజిక ఆడిట్ తప్పనిసరి. గ్రామ సభలు, స్థానిక సంస్థల భాగస్వామ్యం, స్వచ్ఛంద సంస్థల పర్యవేక్షణ వంటి చర్యలు పథకాల నాణ్యతను పెంచగలవు. ఖర్చైన ప్రతి రూపాయి నిజంగా అవసరమైన వ్యక్తికి చేరిందా అనే ప్రశ్నకు సమాధానం ఉండాలి.చివరగా చెప్పాల్సిందేమిటంటే, సంక్షేమ పథకాలు ప్రజలను ఆధారపడే స్థితిలో ఉంచడానికి కాదు, స్వావలంబన వైపు నడిపించడానికి ఉపయోగపడాలి. పథకాల సంఖ్య కాదు, వాటి ప్రభావమే ముఖ్యమైనది. నిజమైన అవసరమైన వారికి సమయానికి సాయం అందినప్పుడే సంక్షేమం తన అసలైన అర్థాన్ని సంతరించుకుంటుంది. లేకపోతే, ప్రజా సంక్షేమం పేరుతో ఖర్చయ్యే నిధులు ప్రజలకు కాకుండా వ్యవస్థ లోపాలకే ఆహారంగా మారుతాయి.క్షేత్రస్థాయిలో చూస్తే, చాలా పథకాలు మధ్యవర్తుల చేతుల్లో చిక్కుకుపోతున్నాయి. రేషన్ దుకాణాల వద్ద అక్రమాలు, గృహ పథకాలలో లంచాలు, ఉపాధి హామీ పనుల్లో పేర్లు ఉన్నా పనులు లేని పరిస్థితులు ఇవన్నీ ప్రజల విశ్వాసాన్ని దెబ్బతీస్తున్నాయి. ఫిర్యాదు వ్యవస్థలు ఉన్నప్పటికీ, అవి ప్రభావవంతంగా పనిచేయడం లేదనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి. ప్రజల గళం వినిపించే స్థాయి ఇంకా బలహీనంగానే ఉంది.
ప్రజా సంక్షేమ పథకాల విజయానికి మూడు అంశాలు కీలకం. ఒకటి సరైన అర్హత గుర్తింపు. రెండు పూర్తి పారదర్శకతతో అమలు. మూడునిరంతర సామాజిక ఆడిట్. గ్రామ సభలు, స్వచ్ఛంద సంస్థల భాగస్వామ్యం, స్వతంత్ర తనిఖీలు తప్పనిసరిగా ఉండాలి. పథకాలపై ఖర్చైన ప్రతి రూపాయి నిజంగా అవసరమైన వ్యక్తికి చేరిందా అనే ప్రశ్నకు స్పష్టమైన సమాధానం ఉండాలి.చివరగా చెప్పాల్సింది ఏమిటంటే, ప్రజా సంక్షేమం అనేది దయ కాదు ప్రజల హక్కు. ఆ హక్కు రాజకీయ లెక్కలతో కాదు, మానవీయ దృష్టితో అమలవ్వాలి. పథకాలు సంఖ్యలో కాదు, ఫలితాల్లో కనిపించాలి. అప్పుడే ప్రజల జీవితాల్లో నిజమైన మార్పు వస్తుంది. లేదంటే, సంక్షేమం పేరుతో ఖర్చయ్యే నిధులు ప్రజలకు కాదు, వ్యవస్థ లోపాలకే ఆహారమవుతాయి.